Sa mundo ng radyo, kung saan ang mga tinig ay nagiging kaibigan ng milyun-milyong tahanan, walang mas kilala kaysa sa matamis na boses na nagsasabing, “Ito ang inyong… Tiya Dely!” Para sa maraming Pilipino, siya ay higit pa sa isang broadcaster—siya ay ang matandang tiya na handang makinig sa iyong mga problema sa pag-ibig, pamilya, o buhay na buhay, at bigyan ka ng payo na parang galing sa puso ng isang ina. Ngunit sa likod ng kanyang matatag na presensya sa himpapawid sa loob ng halos pitong dekada ay nagtatago ang isang buhay na puno ng mga hindi inaasahang balana: mula sa mga bomba ng digmaan hanggang sa mga tahimik na hamon ng pagiging ina at asawa, mga lihim na unang nabunyag niya sa isang simpleng panayam noong 2004 sa DZRH. Ngayon, paglipas ng mahigit labinglimang taon mula sa kanyang pagpanaw, muling binubuksan ang kanyang kwento upang ipakita na kahit ang mga nagbibigay ng lakas ay kailangan din ng suporta sa kanilang sariling mga laban.

Ipinanganak si Fidela Mendoza Magpayo noong Oktubre 29, 1920, sa mataong lungsod ng Maynila, sa gitna ng isang pamilyang hindi lamang ordinaryo kundi puno ng intelektuwal na pundasyon. Ang kanyang lolo, si Miguel Magpayo, ay hindi basta-karagdagang miyembro ng lipunan—siya ang arkitekto ng ikonikong Barasoain Church sa Bulacan, ang lugar na nagkaroon ng malaking papel sa kasaysayan ng ating kalayaan. Ito ang ugat ni Fidela: isang tahanan na puno ng kwento ng katatagan at paniniwala sa mas mataas na layunin. Ngunit hindi iyan ang tipikal na simula ng isang batang babaeng magiging legend sa radyo. Sa murang edad pa lamang, lumabas na ang kanyang talento sa musika at pagganap. Noong siya ay 18 taong gulang pa lamang, sumali na siya bilang group singer sa mga kilalang komedyante sa radyo tulad nina Andoy Balunbalunan at Dely Atay-Atayan. Ito ang unang hakbang niya sa mundo ng broadcasting, sa gitna ng lumalaking kaguluhan ng World War II.

Hindi madali ang mga taon ng digmaan para sa sinumang Pilipino, at lalo na kay Fidela. Habang ang mga bomba ay bumabagsak ang mga gusali sa paligid, patuloy siyang nagpapatugtog ng musika at kwento sa radyo, na nagiging liwanag sa dilim para sa maraming pamilya na nagtatago sa mga kweba o ilalim ng mesa. “Sa panahon ng Japanese occupation, hindi kami tumigil,” sabi niya minsan sa mga panayam. Nagtrabaho siya sa mga underground shows, na nagpapakita ng kanyang katapatan hindi lamang sa sining kundi sa pag-asa ng kanyang bayan. Pagkatapos ng digmaan, hindi siya nagpahinga. Sumuporta siya sa kampanya ni Manuel Roxas para sa pagkapangulo, at nang manalo ito, naging confidential secretary niya si Vice President Elpidio Quirino. Ito ang unang pagpasok niya sa mundo ng pulitika, kung saan ang kanyang talino at diskarte ay nagbigay-daan para sa kanya upang mag-aral pa rin habang nagtatrabaho. Sa patnubay ni Quirino, na kalaunan ay naging pangulo pagkatapos ng maagang pagpanaw ni Roxas, nakapagtapos siya ng Foreign Service sa Far Eastern University, na may major sa Political Science. “P1,440 ang sweldo ko bawat taon noon—malaking pera sa panahong iyon!” kwento niya na may ngiti, na nagpapakita ng kanyang pasasalamat sa mga pagkakataon na biglang dumating.

Ngunit ang totoong kwento ni Tiya Dely ay hindi lamang tungkol sa tagumpay sa trabaho; ito ay tungkol sa pagiging tao rin niya, sa mga lihim na hindi niya madalas na binubuksan sa publiko. Sa panahon ng kanyang maagang karera, nagpakasal siya kay Colonel Leonor Reyes Sr., isang beteranong sundalo na nakilahok sa Battle of Bataan at sa Korean War. Ito ay pag-ibig na nabuo sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ngunit hindi walang hamon. Nagkaanak sila ng dalawang babae—si Violeta at Delia—at isang lalaki na si Leonor Jr. Bilang isang working mom sa panahong hindi pa gaanong karaniwan ang mga kababaihang nagtatrabaho sa labas ng bahay, kailangan niyang balansehin ang pagiging ina, asawa, at broadcaster. “Ang pinakamalaking lihim ko ay ang aking pamilya,” sabi niya sa panayam noong Oktubre 2, 2004, sa himpilan ng DZRH, kung saan siya ay nagiging handa nang magretiro ngunit hindi pa rin handa. Doon niya inamin na madalas siyang umuuwi nang pagod mula sa studio, ngunit ang kanyang mga anak ang nagiging lakas niya upang magpatuloy. Hindi niya inamin noon, ngunit ang mga lihim na ito—ang mga gabi na hindi niya maabot ang mga milestone ng kanyang mga anak dahil sa trabaho, o ang mga pagtatalo sa pag-aasawa dahil sa kanyang walang katapusang iskedyul—ay nagiging bahagi ng kanyang lakas upang maging mas mabuting tagapayo sa radyo.

Noong 1953, nagsimula ang kanyang pinakakilalang yugto bilang Tiya Dely sa DZRH, sa programa na “Mga Liham Kay Tiya Dely.” Ito ay hindi lamang isang show; ito ay isang institusyon. Libu-libong liham ang dumadating araw-araw mula sa mga Pilipino sa lahat ng dako—mula sa mga estudyanteng may problema sa pag-ibig hanggang sa mga mag-asawang naghihiwalay. Sa bawat episode, binabasa niya ang mga kwento, nagbibigay ng payo na halo ng karunungan, humor, at mahigpit na disiplina. “Ang pag-ibig ay hindi laro; ito ay responsibilidad,” madalas niyang sabihin, na nagmumula sa kanyang sariling karanasan bilang asawa ng isang sundalong laging nasa panganib. Ang show na ito ay nagiging ganap na pelikula noong 1957, na naglunsad pa ng mga bituin tulad nina Chiquito at Joseph Estrada. Ngunit hindi iyan ang katapusan. Nagkaroon siya ng maraming programa: “Ang Inyong Lingkod, Tiya Dely,” “Hamon sa Kampeon,” at “Serenata Kolektibista,” na nagpo-promote ng kundiman at rondalla music, ang kanyang matagal nang hilig.

Ang Martial Law noong 1972 ay isa pang madilim na kabanata sa kanyang buhay, ngunit hindi ito nagpatigil sa kanya. Siya ang huling narinig na tagapagbabalita bago isara ang DZRH, at pagkatapos, lumipat siya sa DWWW (na kalaunan ay DZMM) ng Lopez family. “Parang kasaysayan ng Pilipinas ang buhay ko,” sabi niya sa 2004 panayam, habang inilalahad ang mga lihim ng kanyang pagtitiis sa ilalim ng diktadura. Nagpatuloy siya sa pagbabroadcast, ngunit sa loob-loob, nag-aalala siya para sa kanyang pamilya. Bumalik siya sa DZRH noong 1990, kung saan nagpatuloy ang kanyang legacy hanggang sa edad na 87. Kahit sa octogenarian years niya, puno pa rin ang kanyang iskedyul: gabi-gabi ang “Ang Inyong Tiya Dely,” at weekends para sa musika. Ito ang dedikasyon na nagbigay sa kanya ng titulong “First Lady of Philippine Radio” at Lifetime Achievement Award mula sa KBP.

Ngunit ang mga lihim ni Tiya Dely ay hindi lamang tungkol sa tagumpay; may mga bahagi rin ng kanyang buhay na puno ng kalungkutan na hindi niya madalas na pinapakita. Sa panayam 2004, inamin niya ang kanyang pag-aalala sa pagiging “walang sapat na oras” para sa kanyang asawa at mga anak dahil sa trabaho. “May mga gabi na umiiyak ako dahil hindi ko maabot ang kanilang mga pangangailangan,” sabi niya, na nagiging bihirang pag-amin mula sa isang babaeng laging mukhang matatag. Nagtrabaho rin siya sa pelikula at telebisyon, tulad ng “Basahang Ginto” at “Sebya, Mahal Kita,” ngunit ang radyo ang tunay niyang pag-ibig. Ito ang mga lihim na nagpapatunay na kahit ang mga nagbibigay ng payo ay kailangan din ng payo minsan—mula sa kanyang pamilya at sa Diyos.

Sa wakas, noong Agosto 30, 2008, habang nagho-host ng “Serenata Kolektibista” sa DZRH, biglang dumating ang wakas. Sa gitna ng pagtugtog ng “Bella Filipina,” ang kanyang signature tune, nahilo siya at nagkaroon ng stroke. Dinala siya sa Manila Doctors Hospital, ngunit dalawang araw makalipas, noong Setyembre 1, sa edad na 87, nagwakas ang kanyang buhay. Hindi niya na narinig ang mga liham na patuloy na dumadating, o ang mga papuri mula sa Senado na nagdeklara ng pagdadalamhati para sa kanya. Ngunit ang kanyang legacy ay buhay pa rin: sa bawat kundiman na tumutugtog, sa bawat payo na naaalala, at sa mga henerasyong natutong magmahal nang tama dahil sa kanya.

Ngayon, habang ang radyo ay nagbabago sa streaming at podcasts, ang kwento ni Tiya Dely ay nagiging paalala na ang totoong impluwensya ay hindi nasusukat sa ratings kundi sa mga buhay na binago. Sa kanyang mga lihim—ang pag-ibig sa pamilya, ang katapatan sa trabaho, at ang hindi matatawarang pag-asa—nagiging aral siya sa atin lahat. Kawawa ba ang kanyang pagpanaw nang biglaan? O kahanga-hanga ang kanyang buhay na puno ng liwanag sa dilim? Sa huling salita mula sa kanyang 2004 panayam: “Ang buhay ay hindi perpekto, ngunit sa bawat lihim ay may aral.” Salamat, Tiya Dely, sa mga lihim na nagbigay-buhay sa ating mga kwento.